Tuần 6 – Thực hành về thành ngữ, điển cố

Tuần 6 – Thực hành về thành ngữ, điển cố
Đánh giá bài viết

Tuần 6 – Thực hành về thành ngữ, điển cố

Hướng dẫn

I – KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN NẮM VỮNG

1. Thành ngữ là một loại đơn vị ngôn ngữ có vai trò tổ chức tương đương với cụm từ (ngữ). Nhưng thành ngữ là dạng cụm từ cố định, đã hình thành từ trước, thuộc loại đơn vị có sẵn, chứ không phải là sản phẩm nhất thời trong giao tiếp như những cụm từ tự do. Hơn thế nữa, thành ngữ còn có giá trị nổi bật về:

– Tính hình tượng: Thành ngữ thường dùng cách nói có hình ảnh cụ thể, thông qua những hình ảnh cụ thể (Năm nắng mười mưa, Chuột sa chĩnh gạo,…).

– Tính khái quát về nghĩa: Tuy dùng hình ảnh cụ thể, nhưng thành ngữ lại có mục đích nói về những điều có tính khái quát cao, có chiều sâu và bề rộng. Vì vậy, nghĩa của thành ngữ thường mang tính chất triết lí sâu sắc, hàm súc và thâm thuý.

– Tính biểu cảm: Mỗi thành ngữ thường có sắc thái biểu cảm riêng, thể hiện cả thái độ đánh giá và tình cảm của con người.

– Tính cân đối, có nhịp và có thể có vần, có đối xứng làm cho thành ngữ dễ nhớ, dễ thuộc.

2. Điển cố không có tính chất cố định về cấu tạo như thành ngữ (không phải là cụm từ cố định, chặt chẽ và có sẵn) nhưng cũng mang tính cụ thể, xuất phát từ những sự kiện cụ thể, những sự tích cụ thể trong các văn bản quá khứ hoặc trong cuộc sống đã qua để nói lên nhũng điều khái quát chung trong cuộc sống của con người.

Điển cố cũng thường có nhũng hình thức ngắn gọn (một từ hay một cụm từ nhắc gợi được sự kiện cũ) nhưng nội dung ý nghĩa lại hàm súc. Trong các văn bản văn chương, nhất là các văn bản cổ, điển cố được dùng với tần số cao. Ngày nay trong văn học cũng như trong các loại văn bản khác lại có thể hình thành những điển cố mới. Muốn sử dụng và lĩnh hội được điển cố, phải có vốn sống, vốn tri thức văn hoá sâu rộng, phong phú.

II – HƯỚNG DẪN LUYỆN TẬP

1. Trong đoạn thơ trích từ bài Thương vợ của Trần Tế Xương:

Lặn lội thân cò khi quãng vắng,

Eo sèo mặt nước buổi đò đông.

Một duyên hai nợ, âu đành phận,

Năm nắng mười mưa dám quản công

tác giả đã sử dụng hai thành ngữ:

– Một duyên hai nợ: hàm ý nói lên sự vất vả của bà Tú khi phải một mình đảm đương tất cả công việc gia đình để nuôi cả chồng và con.

– Năm nắng mười mưa: chỉ sự vất vả, cực nhọc.

Nếu so sánh với các từ ngữ thông thường như cách giải nghĩa ở trên, ta thấy các thành ngữ ngắn gọn, cô đọng, thể hiện sức khái quát và có giá trị biểu cảm cao hơn.

Nhờ việc sử dụng hai thành ngữ, kết họp với các cụm từ cũng có dáng dấp thành ngữ như lặnlội thân cò, eo sèo mặt nước, tác giả đã khắc hoạ rõ nét hình ảnh người vợ vất vả, tần tảo, đảm đang, tháo vát trong công việc gia đình.

2. a) Trong hai câu thơ trích từ Truyện Kiều của Nguyễn Du:

Người nách thước, kẻ tay đao,

Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi.

thành ngữ được sử dụng là: "Đầu trâu mặt ngựa". Thành ngữ này đã biểu đạt được tính chất hung bạo, thú vật và sự vô lại, vô tổ chức của bọn quan quân khi chúng kéo đến nhà Thúy Kiều trong khi gia đình nàng bị vu oan.

b) Ở hai câu: "Một đời được mấy anh hùng – Bõ chi cá chậu chim lồng mà chơi!" (Truyện Kiều – Nguyễn Du), thành ngữ được sử dụng là "Cá chậu chim lồng". Thành ngữ này đã biểu hiện được cảnh sống tù túng chật hẹp, mất tự do tuy bề ngoài có vẻ hào nhoáng, hoa mĩ.

c) Trong câu: "Đội trời đạp đất ở đời – Họ Từ tên Hải vốn người Việt Đông" (Truyện Kiều – Nguyễn Du), thành ngữ "Đội trời đạp đất" đã biểu hiện được sự ngang tàng, ý chí và lối sống tự do, không chịu khuất phục bất cứ uy quyền nào của Từ Hải.

3. Trong hai câu thơ trích từ trong bài Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến:

Giường kia treo cũng hững hờ,

Đàn kia gảy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn

hai điển cố được sử dụng là:

– Giường kia: mượn ý từ câu chuyện về Trần Phồn đời Hậu Hán. Trần Phồn có bạn là Từ Trĩ. Phồn quý bạn đến mức dành riêng cho bạn một chiếc giường, khi bạn đến chơi thì hạ xuống, lúc về thì lại treo giường lên.

– Đàn kia: mượn ý từ câu chuyện kể về tình bạn giữa Bá Nha và Chung Tử Kì. Bá Nha là người đàn giỏi, trong khi đó Chung Tử Kì chỉ cần nghe tiếng đàn mà có thể hiểu được tâm sự và suy nghĩ của bạn. Khi Chung Tử Kì mất, Bá Nha đã treo đàn không gảy nữa vì cho rằng không có ai hiểu được tiếng đàn của mình.

Cả hai điển cố nêu trên đều được dùng để nói về tình bạn thắm thiết, keo sơn. Chữ dùng ngắn gọn mà hàm ý sâu xa. Điển cố chính là những sự việc trước đây hay câu chữ trong sách đời trước được dẫn ra và sử dụng lổng ghép vào bài văn, vào lời nói để nói về những điều tương tự. Mỗi điển cố như một sự việc tiêu biểu, điển hình mà chỉ cần nhắc đến đã chứa đựng điều mà người nói muốn diễn đạt.

4. Phân tích tính hàm súc, thâm thuý của các điển cố:

– Ba thu: Điển cố này lấy ý từ câu thơ trong Kinh Thi "Nhất nhật bất kiến như tam thu hề" (Một ngày không thấy mặt nhau lâu như ba mùa thu) – nói về nỗi nhớ nhung da diết của con người. Dùng điển cố này, câu thơ trong Truyện Kiều muốn nói ý: Khi chàng Kim đã tương tư Thuý Kiều thì một ngày không thấy mặt nhau cảm giác lâu như ba năm vậy.

– Chín chữ. Kinh Thi kể chín chữ nói về công lao của cha mẹ đối với con cái (sinh, cúc, phủ, súc, trưởng, dục, cố, phục, phúc). Dẫn điển tích này, Thuý Kiều nghĩ đến công lao của cha mẹ đối với bản thân mình. Cha mẹ đang thương nhớ lo lắng cho mình, còn mình thì biền biệt nơi đất khách, chưa hề báo đáp được ơn sinh thành của mẹ cha.

– Liễu Chương Đài: gợi chuyện xưa của người đi làm quan ở xa, viết thư về cho vợ có câu "Cây liễu ở Chương Đài xưa xanh xanh, nay có còn không, hay là tay khác đã vin bẻ mất rồi?". Dẫn đến điển tích này, Kiều mường tượng đến cảnh Kim Trọng trở lại thì Kiều đã thuộc về người khác rồi.

– Mắt xanh: Chuyện xưa kể rằng Nguyễn Tịch đời Tấn quý ai thì tiếp bằng mắt xanh (lòng đen của mắt), không ưa ai thì tiếp bằng mắt trắng (lòng trắng). Dẫn điển tích này, Từ Hải muốn nói với Kiều rằng chàng biết Kiều ở chốn lầu xanh, hằng ngày phải tiếp khách làng chơi nhưng nàng chưa hề ưa ai, bằng lòng với ai. Câu nói của Từ thể hiện lòng quý trọng và sự đề cao phẩm giá của Thuý Kiều.

5. Thay thế các thành ngữ bằng những từ ngữ thông thường. Nhận xét về hiệu quả diễn đạt.

a) Trong câu: "Này các cậu đừng có mà ma cũ bắt nạt ma mới. Cậu ấy vừa mới chân ướt chân ráo đến, mình phải tìm cách giúp đỡ chứ", có hai thành ngữ:

– Ma cũ bắt nạt ma mới: người cũ cậy quen biết nhiều mà lên mặt, bắt nạt, doạ dẫm người mới đến. Có thể thay bằng cụm từ: bắt nạt người mới.

– Chân ướt chân ráo: vừa mới đến, còn lạ lẫm. Có thể thay bằng chính những từ vừa giải thích.

b) Trong câu: "Họ không đi tham quan, không đi thực tế kiểu cưỡi ngựa xem hoa mà đi chiến đấu thực sự, đi làm nhiệm vụ của những chiến sĩ bình thường…" có thành ngữ Cưỡi ngựa xem hoa. Thành ngữ này chỉ việc làm qua loa, không đi sâu tìm hiểu kĩ càng, thấu đáo. Có thể thay bằng cụm từ: qua loa.

Nhìn chung nếu thay các thành ngữ bằng những từ ngữ tương đương thông thường thì chỉ mới có thể đảm bảo được phần nghĩa cơ bản mà không thể đảm bảo được phần sắc thái biểu cảm. Hơn thế, câu nói cũng mất đi tính hình tượng và sự diễn đạt lại có thể phải dài dòng.

6. Tìm hiểu kĩ ý nghĩa cũng như cách dùng thành ngữ trước khi đặt câu. Có thể tham khảo một số câu sau:

– Nói với đứa không biết suy nghĩ như nó thì có khác gì nước đổ đầu vịt đâu.

– Mừng cho nó mẹ tròn con vuông.

– Ngẫm cũng thấy mừng cho nó. Suốt mấy năm nấu sử sôi kinh, giờ thì đã công thành đanh toại.

7. Tìm hiểu kĩ ý nghĩa của các điển cố và cách dùng trước khi đặt câu. Có thể tham khảo một số câu sau:

– Dạo này nhà em nợ như chúa Chổm bác ạ!

– Bên làng Đông dường như đã kịp tìm ra cái gót chân A-sin của đối phương rồi.

– Khổ thân em tôi, tránh đến thế rồi mà cuối cùng vẫn gặp một gã sở Khanh.

Mai Thu